Metaal Kathedraal, de Utrechtse broedplaats voor dromen

Door: Mirjam van Huet

In tegenstelling tot de meeste restauratieprojecten is het in de Metaal Kathedraal niet de bedoeling om alles in ere te herstellen.

Foto door: Stefan Ammerlaan

Dat de Utrechtse Metaal Kathedraal het monumentale gebouw kon laten restaureren, komt mede door de bijdrage van het Restauratiefonds. Het gebouw ademt historie, met details van zowel religie als industrie, en dat willen initiatiefnemers en eigenaren Maureen Baas en Abel Tattje graag zo houden. 'Juist de ruwheid van dit pand maakt het tot een plek waar alles kan en mag.' Zie www.metaalkathedraal.nl voor informatie en activiteiten.

In de negentiende eeuw werd er gebeden en in de twintigste eeuw werden er zijspannen gefabriceerd en verkocht. Nu, anno 2015, vormen het gebouw en het bijbehorende buitenterrein de vruchtbare grond voor een 'zelfvoorzienende mini-economie', een ecologische culturele broedplaats en autonome werkplaats voor kunstenaars, op initiatief van theatermaker Maureen Baas.
Kleine bloemkooltjes, ter grootte van rozen, piepen hier en daar uit de in rijen opgestelde strobalen. Net als een handvol rode bietjes en wat kruiden. Het is een experiment van een 'stadsboer' die zonder grond voedsel wil verbouwen. Enkele tientallen meters verder op het buitenterrein staan her en der zeecontainers en schaftketen. Allemaal bieden ze werk- vergader- of atelierplek voor bijvoorbeeld kunstenaars, creatieve ondernemers of maatschappelijke initiatieven.
Dit buitenterrein was ooit de boomgaard van de rooms-katholieke kerk. De kerk (1857) werd in 1940 in gebruik genomen als staalfabriek; er werden zijspannen van het merk Hollandia gefabriceerd. Nu doet het gebouw dienst als bolwerk voor iedereen die een maatschappelijke of culturele droom wil realiseren en daarvoor een locatie nodig heeft of andere mensen wil ontmoeten.
Het gebouw en buitenterrein bieden een podium in de ruimste zin van het woord. 'Hier worden filmavonden, festivals en bijeenkomsten georganiseerd. Altijd met een link naar cultuur, maatschappij of de actualiteit. Zo heeft een groep kunstenaars een kerkmis en gospelconcert gegeven, met als onderwerp 'gender', wat momenteel een hot topic is. Dagelijks komen hier pak hem beet honderd mensen over de vloer', zegt eigenaar en initiatiefnemer Maureen Baas.

Metaal Kathedraal in Utrecht

Betere wereld
'Deze plek is als een vehicle om de wereld een betere plek te maken', zegt Baas ter verduidelijking. 'Metaal Kathedraal is een mini-economie die geheel zelfvoorzienend kan worden, een klein Utopia. Iedereen die een droom wil realiseren, is hier welkom.'
'We trekken ook werkelijk mensen met een droom aan', vervolgt ze haar verhaal. 'Dat komt denk ik door de sfeer van de locatie; het gebouw heeft door zijn verleden zowel kerkelijke als industriële eigenschappen. En doordat het jarenlang op instorten heeft gestaan, is het rauw en ruig. Het nodigt uit om er zelf iets van te maken.'
Dat beaamt het kunstenaarsduo Beeldjutters. 'Wij werken met projecties op natuurlijke achtergronden, zoals de projectie van een dansende vrouw op een boom. Daarmee maken we voorstellingen die toeschouwers meenemen in een droomwereld. Deze locatie is daar ideaal voor. We hebben hier een gebouw met karakter en een gevarieerd buitenterrein met bomen, planten, gras, zand en kleine gebouwen. Dat prikkelt onze creativiteit', zeggen Vincent Vriens en Julian van Buul. Grafisch ontwerpers Marnix de Klerk en Nina Mathijsen van Detour kozen drie maanden geleden voor een studio in de Metaal Kathedraal vanwege onder andere de mogelijke kruisbestuiving met andere artistieke types. 'Wij hebben behalve de rol van ontwerper, ook wel eens de eer om art director te zijn. Dan schakelen we graag andere kunstdisciplines in. Die kunnen we hier vinden.'

Metaal kathedraal

Mix van kerk en industrie
Voor het begin van het avontuur van Baas gaan we terug in de tijd. De theatermaakster was tot 2011 een van de gebruikers van het NDSM-terrein in Amsterdam, de voormalige scheepswerf die nu wordt gebruikt als locatie voor creatieve ondernemers en evenementen. 'Die plek raakte vercommercialiseerd, wat maakte dat ik me er niet meer thuis voelde. Ik ging op zoek naar een nieuwe plek, waar ik samen met andere kunstenaars het terrein weer kon ontginnen.'
In Utrecht, op een kwartiertje fietsen van het centraal station, vond ze de kerk die in 1940 is verbouwd tot fabriek. Neogotische ramen zijn vervangen door fabrieksramen, rooms-katholieke muurschilderingen zijn bedekt door een dikke laag kalk, boven het altaar is een balkon ingebouwd, voor de kerkelijk entree is een hal gebouwd en het zicht op de neogotische nok is ontnomen door een verdieping die meer fabrieksoppervlak creëerde.

'Zonde' vindt Baas het allerminst dat de kerkelijke bijzonderheden veelal zijn verhuld door industriële ingrepen. 'Dit is een pand met een verhaal, dat is er juist zo mooi aan. Ik ben een theatermaker, ik wil hier een verhaal vertellen. Dat neemt niet weg dat we zuinig zijn op de historische details.' Briefjes die op verschillende plekken zijn opgehangen, getuigen daarvan: 'Gij zult niets tegen de wanden plaatsen'.

Het regende binnen en alles was vies en tochtig

Dit was de plek waar Maureen zich wilde vestigen en de deuren wilde openen voor anderen met een droom: Metaal Kathedraal. 'Alleen, het gebouw en terrein waren in bezit van een projectontwikkelaar die appartementen in het gebouw en de tuin wilde realiseren. De gemeente echter, had het aangewezen als culturele plek. Drie achtereenvolgende jaren hebben wij het gebouw gehuurd. Het regende binnen en alles was vies en tochtig. Pas in 2014 kregen we de kans om het geheel te kopen.' De huur, en sinds 2014 de restauratie- en hypotheeklasten, financiert de Metaal Kathedraal met de huuropbrengsten van vaste en incidentele gebouwgebruikers. 

Nieuw kaliber cultureel ondernemers
Met dit eigen initiatief, dat zichzelf bedruipt, lopen Maureen Baas en haar partner en compagnon Abel Tattje voorop in wat men noemt 'cultureel ondernemerschap'. Waar theaters, musea en poppodia door de overheid worden gestimuleerd om zonder subsidies te werken en zelf commerciële activiteiten te ontplooien, doet de Metaal Kathedraal dat al van begin af aan. 'We rekenen telkens de prijs die voor een klant werkt. Dat betekent dat de ene organisatie een bepaalde prijs betaalt en de andere klant een stukje ruilhandel geeft voor de huur. Het is continu zoeken naar eigentijdse verdienmodellen. Dat is de werkelijkheid waarmee wij werken. Wij zijn echt het nieuwe kaliber cultureel ondernemers.'

Metaal kathedraal Utrecht

Voor de financiering van de aankoop en restauratie van de Metaal Kathedraal nam Maureen diverse partijen in de arm, maar stak zij ook zelf haar nek uit. 'Allereerst heb ik mijn huis verkocht. Dat geld heb ik in de aankoop van de kerk gestoken. Daarnaast hebben we een beroep gedaan op het Heinfonds, Triodos Bank, Utrechts Restauratiefonds en Nationaal Restauratiefonds. Bovendien hebben we bij de aankoop van de grond direct een deel verkocht, wat geld opleverde. Gemiddeld betalen we nu 5 procent rente.'
'Een flinke kostenpost', vindt Baas. 'Helemaal als je bedenkt dat we hier iets realiseren dat past binnen de culturele bestemming die de gemeente Utrecht met dit gebied voor ogen heeft. Ons project wordt op handen gedragen, maar het onmogelijke mogelijk maken betekent dat we met grote inventiviteit moeten werken. Wat zou het mooi zijn als hier meer subsidies voor beschikbaar komen, of dat er een mecenas opstaat die dit project een warm hart toedraagt.'

Met de beschikbare financiële middelen is het dak, dat grotendeels verrot en weggevreten was, vervangen en zijn diverse ruimtes voorzien van een nieuwe vloer, verwarming en isolatie. Ook zijn toiletten, warmwatervoorziening en riolering aangelegd. In de oude directeurskamer is een beheerderswoning gecreëerd en onder de nok van de kerk twee 'artist in residence ateliers', woon- en werkplek voor wetenschappers en kunstenaars.
Waar mogelijk, is gewerkt met duurzame materialen, zoals schapenwol en isovlok voor de isolatie van het dak en een groen sedum dak, dat door aannemer HLE Bouw is gesponsord. Ook staat er in de tuin een composthoop waarmee een van de buitenstudio's van warmte wordt voorzien.
'Er zijn nog vele investeringen nodig voor de herbestemming, waaronder ventilatie ten behoeve van horeca, voorzetramen, een lift, vloerverwarming, kachels en vluchtwegen. Buiten bouwen we nog aan 'off grid studio's'. Werkruimtes die zelfvoorzienend zijn; energie opwekken, water opvangen en zuiveren', vertelt Baas.

Reacties

Er zijn nog geen reacties